Salgı Nasıl Ölçülür? Komparatör ile Salgı Kontrolü Nasıl Yapılır?

Salgı, bir parçanın dönme ekseni etrafında dönerken merkezinden ne kadar uzaklaştığının ölçüsüdür. Radyal salgı, parçanın çapı boyunca oluşan sapmayı; eksenel salgı ise parçanın yüzeyinde dönme eksenine dik yönde oluşan sapmayı temsil eder. Bu sapmalar, parçanın geometrik merkezinin dönme ekseniyle çakışmamasından kaynaklanır.

Bu ölçümün temel amacı, dönen parçaların balanssızlığını, montaj hatalarını ve parça üzerindeki form bozukluklarını tespit etmektir. Yüksek salgı değerleri, işleme sırasında titreşime, rulmanların erken aşınmasına, kesici takım ömrünün kısalmasına ve işlenen parçada yüzey kalitesinin düşmesine yol açar. Hassas üretimde salgı, kalite kontrolün en kritik parametrelerinden biridir.

Komparatörler, bir prob ucunun parçaya temas etmesiyle oluşan doğrusal hareketi, hassas bir dişli mekanizması aracılığıyla dairesel bir göstergeye aktarır. Prob ucu parçanın yüzeyinde hareket ettikçe, cihaz içindeki mekanizma bu hareketi büyütür ve iğnenin sapma miktarını net bir şekilde yansıtmasını sağlar.

Mekanik komparatörler, genellikle 0.01 mm veya 0.001 mm hassasiyetle çalışır. Ölçüm sırasında cihazın sabit bir referans noktasına (manyetik ayak veya özel bir sehpa) rijit bir şekilde bağlanması, ölçümün doğruluğu için şarttır. Cihazın içindeki yay mekanizması, probun yüzeye sürekli temas etmesini sağlayan ön yüklemeyi oluşturur.

Bir salgı ölçüm sistemi, ölçümün kararlılığını sağlayan temel bileşenlerden oluşur. Bu bileşenlerin her biri, ölçümdeki hata payını minimize etmek ve dış etkenlerden kaynaklanan sapmaları engellemek için tasarlanmıştır.

Sistem; hassas bir komparatör saati, prob ucu (bilyalı veya düz), manyetik veya mekanik bir sabitleme ayağı ve parçanın dönmesini sağlayan bir merkezleme düzeneğinden meydana gelir. Manyetik ayak, ölçümün yapılacağı yüzeye güçlü bir şekilde tutunarak, dış titreşimlerin ölçüm sonucuna yansımasını engeller.

Salgı ölçümü, sistematik bir yaklaşım gerektirir. Ölçümün tekrarlanabilir olması, her adımın aynı standartta uygulanmasına bağlıdır. Yanlış bir kurulum, ölçümün tüm güvenilirliğini ortadan kaldırabilir.

Öncelikle ölçülecek yüzeyin temizliği sağlanmalı, ardından komparatör probu yüzeye hafif bir ön yükleme ile temas ettirilmelidir. Parça yavaşça döndürülerek göstergedeki en yüksek ve en düşük değerler kaydedilir; bu iki değer arasındaki fark, toplam salgıyı verir. Ölçüm sırasında parçanın eksenel boşluk yapmadığından emin olunmalıdır.

Salgı ölçümü, parçanın geometrisine göre farklı yöntemlerle sınıflandırılır. Her yöntem, farklı bir sapma türünü izole etmek için kullanılır. Radyal salgı, genellikle silindirik parçaların dış çaplarında kontrol edilirken; eksenel salgı, parçanın alın yüzeylerinde veya flanş bağlantılarında kontrol edilir.

Bu ayrım, parçanın hangi yönde zorlanacağını ve hangi eksende hassasiyet gerektirdiğini belirlemek için kritiktir. Örneğin, bir milin radyal salgısı rulman ömrünü etkilerken, eksenel salgısı parçanın montaj düzlemini etkiler.

Radyal vs Eksenel Salgı

Radyal salgı, dönme eksenine dik yöndeki sapmaları ölçer. Bu, özellikle mil ve şaftların düzgünlüğünü kontrol etmek için kullanılır. Eksenel salgı ise dönme ekseni boyunca oluşan sapmaları ölçer. Bu, özellikle disk şeklindeki parçaların yüzey düzgünlüğü için kritiktir.

Her iki ölçüm türü de parçanın geometrik bütünlüğünü doğrulamak için birbirini tamamlar.

• Radyal: Çap sapmaları ve merkez kaçıklığı.
• Eksenel: Yüzey düzlemsellik ve diklik sapmaları.

Ölçüm cihazı seçimi, parçanın tolerans aralığına göre yapılmalıdır. 0.01 mm hassasiyetli bir komparatör, 0.05 mm toleranslı bir parça için yeterliyken, mikron seviyesindeki hassasiyetler için 0.001 mm hassasiyetli cihazlar tercih edilmelidir.

Ayrıca, prob ucunun şekli de önemlidir. Küresel uçlar genel kullanım için uygunken, özel formlu yüzeyler için farklı uç tipleri gerekebilir. Cihazın ölçüm aralığı, parçanın beklenen salgı değerinden daha geniş olmalıdır.

Salgı ölçümü, makinenin çalışma koşullarıyla doğrudan ilişkilidir. Makine mili üzerindeki salgı, takımın iş parçasına giriş açısını ve kesme kuvvetlerini etkiler. Sistem uyumu, ölçümün makine üzerinde mi yoksa harici bir tezgahta mı yapılacağına göre değişir.

Makine üzerinde yapılan ölçümler, montaj hatalarını doğrudan gösterir. Harici ölçümler ise parçanın kendi geometrik doğruluğunu doğrulamak için kullanılır. Her iki durumda da referans noktalarının doğruluğu, sistem uyumunun temelidir.

Kurulum, ölçümün en kritik aşamasıdır. Manyetik ayağın bağlandığı yüzeyin temiz ve rijit olması, ölçüm sırasında cihazın oynamasını engeller. Probu yüzeye temas ettirirken, iğnenin hareket aralığının ortasında olduğundan emin olunmalıdır.

Bu, ölçüm sırasında iğnenin limitlere çarpmasını önler ve cihazın mekanik ömrünü korur. Bağlantı noktalarının sıkılığı, ölçümün kararlılığını doğrudan etkiler.

Sıfırlama işlemi, ölçümün başlangıç noktasıdır. Göstergeyi sıfırladıktan sonra parçayı tam bir tur döndürerek sapmaları gözlemleyin. Ölçüm sırasında probun yüzeye dik açıyla temas etmesi, kosinüs hatasını önlemek için hayati önem taşır.

Hassas ölçümlerde, parçayı döndürürken uygulanan kuvvetin sabit olması ve parçanın eksenel olarak kaymaması gerekir. Ölçüm değerleri, parçanın en az iki tam tur döndürülmesiyle doğrulanmalıdır.

Komparatör ile salgı ölçümü, hızlı, ekonomik ve güvenilir bir yöntemdir. Dijital sistemlere göre daha az bakım gerektirir ve zorlu atölye koşullarında bile kararlı sonuçlar verir. Mekanik yapısı sayesinde operatörün ölçüm sürecini anlık olarak görselleştirmesine olanak tanır.

Bu yöntem, karmaşık yazılım veya kalibrasyon süreçlerine ihtiyaç duymadan, doğrudan fiziksel sapmayı görmenizi sağlar. Atölye ortamında anlık kontrol için en pratik çözümdür.

Mekanik komparatörlerin en büyük sınırlaması, operatör hatasına açık olmalarıdır. Okuma sırasında paralaks hatası oluşabilir. Ayrıca, çok yüksek devirlerdeki dinamik salgıları ölçmek için uygun değildir; bu tür durumlar için temassız lazer sensörler gerekebilir.

Cihazın mekanik yapısı, aşırı tozlu veya yağlı ortamlarda zamanla hassasiyetini kaybedebilir. Düzenli temizlik ve koruma, bu sınırlamaları minimize etmek için gereklidir.

Ölçüm sırasında en sık yapılan hata, probun yüzeye yanlış açıyla temas etmesidir. Bu durum, ölçülen değerin gerçek değerden farklı çıkmasına neden olur. Diğer bir hata ise, manyetik ayağın yeterince rijit bağlanmamasıdır.

Ayak esnerse, ölçüm değerleri hatalı olur. Ayrıca, prob ucunun yüzeyde takılması veya yüzeydeki pürüzlerin probu zıplatması, yanlış okumalara sebebiyet verir.

Komparatörler hassas cihazlardır. Kullanım sonrası prob ucu temizlenmeli ve cihaz, darbelere karşı korunaklı kutusunda saklanmalıdır. Güvenlik açısından, dönen parçalar üzerinde ölçüm yaparken makinenin düşük devirde olduğundan emin olunmalıdır.

Operatörün elinin dönen kısımlardan uzak tutulması, iş güvenliği açısından en temel kuraldır. Cihazın prob ucuna aşırı yük bindirilmemesi, mekanizmanın hassasiyetini korumak için önemlidir.

Salgı ölçümü ile ilgili en çok sorulan soruları aşağıda bulabilirsiniz. Bu sorular, ölçüm sürecindeki yaygın belirsizlikleri gidermeye yardımcı olacaktır.

Salgı ölçümü ne sıklıkla yapılmalıdır?

Parçanın hassasiyetine ve makinenin kullanım yoğunluğuna bağlı olarak, her montaj sonrası veya periyodik bakım takvimine göre yapılmalıdır.

Dijital komparatör mü mekanik mi?

Hızlı okuma ve veri aktarımı gerekiyorsa dijital, atölye ortamında dayanıklılık ve basitlik gerekiyorsa mekanik tercih edilmelidir.